Część V: Perspektywy rozwoju geotermii niskotemperaturowej w Polsce

Energia geotermalna niskiej entalpii może być powszechnie wykorzystywana do ogrzewania pomieszczeń i przygotowywania wody użytkowej w budynkach mieszkalnych, biurowych oraz w budynkach użyteczności publicznej.
Pozostałe sektory mają mniejsze znaczenie, głównie ze względu na niewielką skalę zużywanego ciepła.

W tym zakresie Polska nie różni się niczym od innych krajów. Unia Europejska i jej kraje członkowskie, podejmując ambitny program upowszechniania technologii pomp ciepła, ich zastosowanie widzą głównie w sektorze budownictwa mieszkaniowego, biurowego i użyteczności publicznej.

Pomijając kwestie polityczne i cenowe rynku paliw, rozwój rynku geotermalnych pomp ciepła zależy bardzo silnie od charakteru rynku ciepłowniczego istniejącego w danym kraju, w tym zwłaszcza od takich czynników jak:

• sposób wytwarzania i dystrybucja ciepła;
• stan instalacji grzewczych i ich efektywność energetyczna;
• energochłonność budynków.

{jgaccordion}[acctab ==Analiza rynku ciepłowniczego w zakresie możliwości wykorzystania energii geotermalnej niskiej entalpii==]
W Polsce zużywa się ponad 2 razy więcej energii na jednostkę powierzchni mieszkaniowej niż w krajach Europy Zachodniej o podobnym klimacie. Zużycie energii pierwotnej w sektorze komunalno-bytowym na ogrzewanie i przygotowanie ciepłej wody użytkowej wynosi około 42% jej globalnego zużycia, w tym 35% przypada na sektor mieszkalnictwa.
W budynkach mieszkalnych zużycie energii na ogrzewanie zawiera się w przedziale 30-55%, a na przygotowanie ciepłej wody w przedziale 10-15%. Według danych z 2000 r. w kraju jest około 11 mil mieszkań, w tym ok. 7,4 mil mieszkań w miastach i 3,6 mil na wsi. Około 1/3 powierzchni mieszkaniowej zaopatrywana jest w ciepło z systemów ciepłowniczych centralnego ogrzewania. Reszta zaopatrywana jest z systemów indywidualnych spalających głównie węgiel i koks. Instalacje gazowe i olejowe są jeszcze stosunkowo mało rozpowszechnione.

Przytoczone wyżej dane dają wyobrażenie o skali potencjalnego rynku instalacji grzewczych opartych na pompach ciepła, co nie znaczy, że ich zastosowanie byłoby uzasadnione w każdym przypadku. Możliwości te w dużym stopniu ograniczone są
niskim standardem energetycznym budynków w Polsce. KAPE, na podstawie wyrywkowych badań i kilkuset audytów energetycznych wykonanych w ostatnich latach przez różne organizacje, podaje następujące orientacyjne wskaźniki zapotrzebowania na ciepło budynków mieszkalnych w Polsce w zależności od roku ich budowy:

Jak wynika z powyższego zestawienia, standard energetyczny budynków dobrze koreluje się z okresem ich budowy. Podobna korelacja obserwowana jest w innych krajach europejskich, choć tam różnice pomiędzy różnymi latami nie są tak duże.

Jako przykład można podać (za Forsen, 2005), że w Szwecji budynki wybudowane przed 1965 r. mają wskaźnik zużycia energii cieplnej w wysokości około 165 kWh/(m2.rok), a te wybudowane po 1990 r. - 108 kWh/(m2.rok).
KAPE podaje, że około 90% mieszkań w Polsce ma standard energetyczny na poziomie gorszym niż 240 kWh/(m2. rok).

Ogranicza to bardzo mocno możliwość prostego przechodzenia z ogrzewania konwencjonalnego na systemy oparte na pompach ciepła. Wskazuje jednocześnie na olbrzymi obszar działań termomodernizacyjnych istniejących zasobów mieszkaniowych. Działania te są prowadzone w coraz większym zakresie dzięki obowiązującej od grudnia 1998 r. ustawie o wspieraniu przedsięwzięć termomodernizacyjnych.

Oprócz sektora mieszkaniowego instalacje GPC mogą być z powodzeniem stosowane także w wielu innych budynkach nie wymagających wysokich temperatur grzewczych pod warunkiem, że spełniają one wymagane standardy energetyczne. W warunkach polskich instalacjami tymi powinny być zainteresowane przede wszystkim obiekty użyteczności publicznej na obszarach wiejskich, gdzie brak jest systemów centralnego ogrzewania i nie ma doprowadzonej sieci gazowej. Mogą to być budynki szkolne, urzędy, biura, domy opieki, ośrodki wczasowo-wypoczynkowe, domy parafialne i wiele innych.

W Polsce można już spotkać bardzo wiele systemów GPC zainstalowanych w tego typu budynkach. Również na terenach miejskich instalacje GPC mogą być z powodzeniem stosowane, zwłaszcza w nowoczesnych budynkach biurowych, które z reguły charakteryzuje się wysokimi standardami energetycznymi. Jak dotąd tego typu realizacji, z reguły o dużych mocach grzewczych, jest stosunkowo mało w naszym kraju, ponieważ ich właściwe zaprojektowanie jest znacznie bardziej skomplikowane niż w przypadku konwencjonalnych systemów grzewczych.

Podsumowując należy stwierdzić, że tak jak i w innych krajach, rynek potencjalnego użytkownika systemów GPC jest bardzo duży i zróżnicowany. Charakter krajowego rynku ciepłowniczego ma jednak wiele cech, które utrudniają rozwój geotermii niskiej entalpii. Najważniejsze z nich to bardzo niski standard energetyczny większości budynków, niskie ceny węgla obniżające konkurencyjność instalacji GPC, rozwój energetyki odnawialnej głównie w oparciu o biomasę.
[/acctab][acctab ==Geotermia niskiej entalpii na tle innych odnawialnych źródeł energii==]
Dyskusja ta koncentruje się w zasadzie wyłącznie na wysokotemperaturowych źródłach ciepła, a geotermii niskiej entalpii i instalacjom geotermalnych pomp ciepła nie poświęca się w niej należytej uwagi. Jest to sytuacja, która powinna budzić zdziwienie zwłaszcza, jeśli weźmie się pod uwagę następujące fakty szeroko opisane i udokumentowane w poprzednich rozdziałach.
Ilościowe oszacowanie wykorzystania energii odnawialnej w Polsce jest rzeczą bardzo trudną, ponieważ brak jest szczegółowych badań ankieterskich na ten temat. Według danych Europejskiego Centrum Energetyki Odnawialnej (ECBREC) przekazanych do Głównego Urzędu Statystycznego, w 2002 r. udział energii odnawialnej (bez elektrowni wodnych o mocy >5MW) w zużyciu energii pierwotnej w Polsce wynosił około 2,75%.

Z tego około 91% przypadało na produkcję energii cieplnej.

Udział 4 pracujących aktualnie ciepłowni geotermalnych bazujących na wodach termalnych wysokiej entalpii (Podhale, Mszczonów, Pyrzyce i Uniejów41) w produkcji energii odnawialnej ogółem wynosi jedynie 0,35%.

Razem z ujęciami wód termalnych do celów balneologicznych i rekreacyjnych udział ten zwiększa się do około 0,5%. Podane wyżej wartości nie uwzględniają instalacji pomp ciepła, oprócz tych, które użytkowane są w ciepłowniach Mszczonowa i Pyrzyc (o łącznej mocy 23,4 MWh). Spośród pozostałych źródeł energii odnawialnych do celów grzewczych wykorzystywana jest jeszcze energia słoneczna, której udział jest zupełnie marginalny (ok. 0,003% przy około 3 800 kolektorów słonecznych) i energia biomasy, na którą przypada cała pozostała część produkowanej energii cieplnej.

Udział energii geotermalnej w produkcji ciepła ze źródeł odnawialnych podawany przez ECBREC jest niezgodny z danymi podawanymi przez Kępińską (2005) w artykule przygotowanym na Światowy Kongres Geotermalny w Turcji, który odbył się w kwietniu 2005 r. (tab. 33).
Według Kępińskiej, dla instalacji wykorzystujących wody termalne, jest on mniejszy i wynosi łącznie około 338 TJ/r., a według EC BREC - 526 TJ/r). Znaczne różnice występują również w danych dotyczących zainstalowanej mocy i ilości produkowanego ciepła w innych instalacjach korzystających z wód termalnych. Według Kępińskiej wynoszą one odpowiednio 8,1 MWh i 31,9 TJ/r., podczas gdy EC BREC podaje 33,4 MWh i 154,8 TJ/r.

Kępińska podaje dodatkowo orientacyjne dane na temat zainstalowanej mocy cieplnej GPC i ilości produkowanego przez nie ciepła. Wynika z nich, że w 2004 r. udział niskiej entalpii w łącznym wykorzystaniu ciepła gruntu i wód podziemnych wynosi około 60% przy udziale zainstalowanej mocy w wysokości około 45%. Dane te są zgodne z wartościami podanymi w tab. 3 według EurObserv'ER, ponieważ opierają się na tych samych danych źródłowych podawanych przez Kępińską (2005).
Większa w tab. 3 wartość zainstalowanej mocy cieplnej instalacji GPC wynika stąd, że uwzględnia ona również pompy ciepła zainstalowane w dwóch ciepłowniach bazujących na wodach termalnych o wysokiej entalpii.

Geotermia i geotermia niskiej entalpii w krajowej strategii rozwoju energetyki odnawialnej

Najważniejszym dokumentem ustalającym kierunki działań w zakresie rozwoju energii odnawialnych w Polsce jest „Strategia Rozwoju Energetyki Odnawialnej" opracowana w 2000 r. przez Ministerstwo Środowiska i przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 5 września 2000 r. oraz przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 23 sierpnia 2001 r.
Dla potrzeb opracowania ww. dokumentu Europejskie Centrum Energetyki Odnawialnej sporządziło ekspertyzę pt. "Ekonomiczne i prawne aspekty wykorzystania odnawialnych źródeł energii w Polsce" (EC EBREC, 2000 r.), w której dokonano m.in. oceny potencjału technicznego wszystkich odnawialnych źródeł energii w Polsce.

Ocena ta stała się następnie podstawą opracowania strategii i wytyczenia kierunków działań. W ekspertyzie EC EBREC potencjał techniczny energii możliwej do pozyskania z odnawialnych źródeł energii w ciągu roku został oceniony w wysokości 2 514 PJ stanowiącej około 60% krajowego zapotrzebowania na energię pierwotną. Potencjał geotermii został oszacowany w wysokości około 200 PJ, co stanowi tylko niecałe 8% potencjału wszystkich OZE. Największy potencjał został przypisany energii słonecznej (ok. 53%) i biomasie (ok. 35%).

Opierając się na tak przyjętym potencjale technicznym poszczególnych OZE dla 2010 r. ustalono różne scenariusze ich rozwoju. W scenariuszu najmniej optymistycznym (wzrost udziału produkcji energii elektrycznej z OZE w wysokości 7,5% w ciągu 10 lat) założono:

• wzrost produkcji energii cieplnej łącznie ze wszystkich OZE do poziomu 174 470 TJ (tj. o 70% w stosunku do roku 2002 r.);
• wzrost produkcji ciepła w ciepłowniach geotermalnych do poziomu 2 400 TJ (tj. prawie 6,5 razy więcej niż w 2002 r.);
• udział ciepłowni geotermalnych w całkowitej produkcji energii z OZE zmniejszy się do około 1% wobec 3,3% w 2002 r.;
• oparcie rozwoju energetyki odnawialnej głównie na biomasie, której udział zwiększy się do około 95% wobec 91% w roku 2002;
• udział energii słonecznej pozyskiwanej za pomocą kolektorów powietrznych i wodnych zwiększy się do 1% od 0,003% w 2002 r. i osiągnie wartość równą energii cieplnej pozyskiwanej w ciepłowniach geotermalnych;
• udział energii wiatrowej (tylko do produkcji energii elektrycznej) zwiększy się do 2,5% wobec 0,05% w 2002 r.

Wnioski i wytyczne zawarte w ww. dokumencie, a dotyczące rozwoju OZE zostały uwzględnione prawie w całości w dokumencie „Polityka energetyczna Polski do 2025 r." przyjętym przez Radę Ministrów 4 stycznia 2005 r. Rola przypisana geotermii w tym dokumencie jest taka sama jak w „Strategii...".

Nie wspomina się w nim również o geotermii niskiej entalpii, ani tym bardziej o promowaniu technologii pomp ciepła. Brak pojęcia „pompa ciepła" w oficjalnych dokumentach rządowych dotyczących rozwoju OZE jest niezrozumiały, jeśli weźmie się pod uwagę fakt szybkiego upowszechniania się tej technologii w krajach Unii Europejskiej i przypisywanie jej coraz większego znaczenia dla poprawy bilansu energetycznego i zmniejszania emisji gazów cieplarnianych. Sprawy te zostały stosunkowo szeroko przedstawione w poprzednich rozdziałach.

Geotermia i geotermia niskiej entalpii w dyskusji społecznej

Mimo nikłego znaczenia, jakie przypisano geotermii w krajowej strategii rozwoju energetyki odnawialnej, dyskusja na jej temat trwa od wielu już lat. Jej uczestnikami są głównie:

• Departament Geologii i Koncesji Geologicznych Ministerstwa Środowiska;
• Środowisko naukowe reprezentowane przede wszystkim przez:
  • Państwowy Instytut Geologiczny,
  • Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk w Krakowie,
  • Katedrę Maszyn i Urządzeń Energetycznych Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie,

• Polskie Stowarzyszenie Geotermiczne w Krakowie,
• Polska Geotermalna Asocjacja z siedzibą w Krakowie.

Jest to sytuacja, która powinna budzić zdziwienie zwłaszcza, jeśli weźmie się pod uwagę następujące fakty szeroko opisane i udokumentowane w poprzednich rozdziałach:

• Już w tej chwili w Polsce udział GPC w produkcji energii cieplnej pochodzącej z gruntu i wód podziemnych (energii geotermalnej) wynosi około 60%.
• W Białej Księdze Unii Europejskiej z 1997 r. założono, że w 2010 r. udział energii geotermalnej w całkowitej produkcji ciepła ze źródeł odnawialnych osiągnie poziom 5 000 MWth, w tym 50% z GNE. Cele te zostały już osiągnięte w 2004 r. Opierając się na obserwowanych trendach, prognozuje się, że w roku 2010 poziom produkcji energii cieplnej będzie ponad 2 razy wyższy od wstępnie zakładanego, głównie dzięki wykorzystaniu GNE i rozwojowi instalacji GPC (źródło: EurObserv'ER, 2004).
• W wielu krajach Unii Europejskiej do rozwoju GNE przywiązuje się bardzo dużą wagę uznając, że cena jednostki ciepła produkowanego w instalacjach GPC jest znacznie niższa niż w przypadku geotermii wysokotemperaturowej, a techniczne warunki jej pozyskiwania są o wiele prostsze.

Można więc sformułować następującą opinię:

Brak zainteresowania środowisk naukowych geotermia niskiej entalpii może wynikać częściowo z tego, że od wielu już lat stworzyły one bardzo silny lobbing na rzecz rozwoju geotermii wysokiej entalpii.

Wiele opinii lansowanych przez niektórych przedstawicieli tych środowisk jest bardzo kontrowersyjnych i wręcz szkodliwych dla kreowania właściwej polityki państwa w zakresie rozwoju energii odnawialnych. Szczęśliwie, jak dotąd opinie te nie znalazły szerszego posłuchu wśród polityków i decydentów w naszym kraju, choć czasem przebijają się do mediów i są lansowane w społeczeństwie.

Trwający od wielu lat intensywny lobbing na rzecz rozwoju geotermii wysokiej entalpii szkodzi jej rozwojowi, ponieważ roztacza nierealistyczne wizje możliwości wykorzystania dostępnych zasobów wód termalnych i energii cieplnej. W sposób oczywisty hamuje to zainteresowanie geotermia niskiej entalpii.

Poniżej przedstawiono krótką, krytyczną analizę najważniejszych tez i opinii lansowanych przez niektórych przedstawicieli środowiska naukowego. Do analizy wybrano dwa artykuły dobrze prezentujące charakterystyczne poglądy autorów zaangażowanych w lobbowanie na rzecz geotermii wysokiej entalpii. Unikając komentowania tonu tych artykułów, skoncentrowano się jedynie na przedstawieniu najbardziej kontrowersyjnych opinii i nieprawdziwych informacji, którymi opinie te zostały podbudowane.

• R.H.Kozłowski, J.Sokołowski, J.Zimny, 2005 - Zasoby energetyczne są nasze. „Wokół energetyki" - luty, 2005
• J.Zimny, 2002 - Konieczna zmiana polityki energetycznej Polski. Technika Poszukiwań Geologicznych, Geosynoptyka i Geotermia, nr 1/2002.

Uwagi do I-go artykułu

Cytat:
Polska - jak wykazują wyniki badań wielu instytutów naukowych i wyższych uczelni (PIG, PAN, PGA) - ma wystarczające ilości zasobów energetycznych (zawartych w kopalinach palnych, wodach geotermalnych, w energii wiatru, promieniowaniu słonecznym, w wodach płynących i w biomasie), aby wytwarzać z nich tanią energię użyteczną. Jesteśmy krajem samowystarczalnym energetycznie pod względem potencjału nośników energii, szczególnie geotermii, jedynym w Europie.

Komentarz:
Teoretycznie, potencjał energetyczny wszystkich OZE jest niewyczerpalny w skali globalnej i lokalnej. Stwierdzenie, że jako jedyny kraj w Europie jesteśmy samowystarczalni energetycznie pod względem potencjału nośników energii jest kompletnie nieprawdziwe i bałamutne, bo można to powiedzieć o każdym kraju. W chwili obecnej wykorzystanie OZE nigdzie na świecie nie jest tanie i Polska nie jest tutaj wyjątkiem.

Cytat:
Według najnowszej Mapy zasobów i wykorzystania odnawialnych źródeł energii w Polsce z roku 2004, opracowanej przez PIG, potencjał energetyczny zasobów geotermicznych Polski wynosi 246 tys. tpu na 1 km2 . Są to zasoby gigantyczne, niewyczerpywalne, największe na świecie w przeliczeniu na jednego mieszkańca.

Komentarz:
Nie podważając wyliczeń PIG zwraca się jednocześnie uwagę na nie mające większego sensu stwierdzenie, że posiadamy największe na świecie zasoby geotermalne na mieszkańca. Jest to stwierdzenie nieprawdziwe, które nie ma większego znaczenia. Ważniejsze jest uświadomienie sobie faktu, że te rzeczywiście ogromne zasoby energii mogą być praktycznie wykorzystane jedynie w niewielkim procencie, nawet nie biorąc pod uwagę kwestii kosztów, a jedynie uwarunkowania techniczne (w tym konieczność zagospodarowania wód zużytych), środowiskowe i rzeczywiste zapotrzebowanie na energię. Kaltschmitt (2001) w swojej ekspertyzie na temat zasobów geotermalnych Niemiec (w tym GNE) i rzeczywistych możliwości ich pozyskiwania wykazuje, że mimo powszechności występowania wód termalnych na około 60% powierzchni kraju, zasoby możliwe do wykorzystania stanowią tylko mikroskopijną ich część. W przypadku geotermii płytkiej szacuje się je w wysokości około 0,7% całych zasobów teoretycznych, a w przypadku geotermii głębokiej w wysokości tylko tysięcznych części procenta.

Cytat:
Pozyskanie energii cieplnej czy elektrycznej z wód geotermalnych jest najtańsze. Z najnowszego opracowania Instytutu Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią PAN w Krakowie z 2004 r. „ Występowanie i możliwości zagospodarowania energii geotermalnej w Małopolsce" wynika, że koszt jednostki ciepła (GJ) z geotermii w Małopolsce waha się od 3,53 zł/GJw Poroninie do 13,6zł/GJw Zakopanem; średnio 10,0 zł/GJ. Aktualnie jest to kwota o połową niższa niż w przypadku sprężarkowych pomp ciepła.

Komentarz:
Wiarygodność wyżej wymienionych kwot budzi wątpliwości zwłaszcza, jeśli porówna się je z wynikami analiz wykonanych w innych krajach. W Niemczech koszt pozyskania 1GJ energii z wód termalnych jest wyższy średnio od 30% do 60% w porównaniu do kosztu 1GJ uzyskanego z instalacji GPC (sprężarkowe pomy ciepła) i systemów ciepłowniczych opartych na paliwach kopalnych (tab. 26) . W przeliczeniu na złotówki koszt 1GJ energii z wód geotermalnych jest szacowany w tym kraju w wysokości około 65-80 zł czyli od 5 do 8 razy więcej niż to podają autorzy wyżej cytowanego artykułu. Uwzględniając fakt, że w przypadku instalacji GPC różnica w koszcie 1GJ jest jedynie 2-3 krotna, przytoczone w cytacie koszty są mało wiarygodne. Należy również zaznaczyć, że w Polsce nie ma złóż geotermalnych o temperaturach umożliwiających produkowanie energii elektrycznej. Nie może być więc najtańsza jak to podano w artykule.

Uwagi do II-go artykułu

Cytat:
W dokumencie rządowym „Strategia rozwoju energetyki odnawialnej" źle oszacowano możliwości i potrzeby Polski w zakresie zasobów energetycznych, niewspółmiernie zaniżając ogromne bogactwo narodowe i potencjał energetyczny w nich zawarty. Przeprowadzone w ostatnich latach oceny zasobów odnawialnych wykazują, iż łącznie przekraczają one przeszło 100-krotnie potrzeby kraju na energię pierwotną. Największy potencjał energetyczny zawarty jest w energii geotermicznej. Zasoby te stanowią 99% potencjału OZE w Polsce.

Komentarz:
W „Strategii..." wielkość technicznego potencjału zasobów energii odnawialnej została oszacowana w wysokości około 60% krajowego zapotrzebowania na energię pierwotną. Niezależnie od tego jak dalece przybliżona jest ta wartość i nawet zakładając, że może być ona zaniżona to i tak jest ona znacznie bardziej wiarygodna niż ta podana przez autora artykułu. Wynika to stąd, że dotyczy ona zasobów realnie możliwych do zagospodarowania a nie zasobów teoretycznych, które oczywiście są ogromne i niewyczerpalne. Przypisanie zasobom geotermalnym 99% całkowitego potencjału OZE jest pozbawione jakichkolwiek podstaw.

Cytat:
Trzeba podkreślić, że koszt jednostki energii cieplnej otrzymywanej z zasobów geotermalnych w Europie Zachodniej (Francja, Niemcy, Włochy) jest o 30%-50% niższy niż z gazu lub oleju. W Polsce koszt wytworzenia 1GJ energii cieplnej według danych Geotermii: Pyrzyce, Podhalańskiej i Mszczonów jest średnio 30% niższy od cen MPEC.

Komentarz:
Powyższe stwierdzenia są nieprawdziwe i zafałszowane. Według Kaltsmittcha (2001) cena 1GJ energii cieplnej uzyskanej z wód termalnych jest wyższa około 30%-60% w stosunku do ceny 1GJ energii uzyskanej z paliw kopalnych (tab.26). Ceny podawane przez zakłady geotermalne mogą budzić wątpliwości ponieważ nie wiadomo tak naprawdę jakiej energii dotyczą. Zakłady te niechętnie przyznają się, że dla uzyskania odpowiedniej mocy grzewczej mają zamontowane pompy ciepła, które zużywają przecież energię elektryczną. Należy w tym miejscu przypomnieć, że łączna moc tych urządzeń wynosi aż 23,4 MWh, co stanowi prawie 30% całkowitej mocy grzewczej wszystkich 4 ciepłowni geotermalnych w Polsce (tab. 34).

Cytat:
Nie ma wątpliwości, iż optymalnym wariantem dla Polski jest model zrównoważonej gospodarki paliwowo-energetycznej o strukturze: węgiel-gaz-geotermia ... Geotermia może pokryć stopniowo pełne zapotrzebowanie kraju na gorącą wodę (ogrzewanie, wentylacja, klimatyzacja, rekreacja, sport, balneologia, zdrowie, lecznictwo). ... Przesłanką takiego wyboru są własne, niewyczerpalne zasoby energii geotermalnej, największe w Europie, umożliwiające korzystanie na 80% powierzchni kraju z gorących wód o temperaturze 60-120 C (z odwiertów już istniejących, kilka tysięcy sztuk i planowanych nowych o głębokości do 3000 m). Uruchomienie na terenie każdej gminy od jednej do kilku ciepłowni geotermalnych pozwoliłoby na praktycznie całkowite rozwiązanie problemu wytwarzania ciepłej wody użytkowej.

Komentarz:
O ile znaczenie węgla i gazu ziemnego w polityce energetycznej kraju raczej nie budzi wątpliwości o tyle przekonanie, że geotermia może być trzecim co do znaczenia źródłem energii w naszym kraju jest absolutnie błędne. Nie ma żadnych argumentów, które by uprawniały do formułowania takiej opinii, a te podawane są dalekie od prawdy (zasoby największe w Europie, cena pozyskania energii dużo niższa niż z paliw kopalnych, inne OZE nie konkurencyjne, itd.) Opinii tej nie można również podeprzeć żadnymi analizami dotyczącymi perspektyw rozwoju geotermii w Europie i na świecie, które zostały przedstawione w rozdz. 2.

Podsumowując poglądy wyrażone w dwóch przytoczonych artykułach na temat roli i możliwości wykorzystania geotermii wysokotemperaturowej, należy podkreślić nieporozumienia leżące u podstaw nazbyt optymistycznego podejścia do możliwości szerokiego wykorzystywania wód termalnych. Dają się one sprowadzić do 3 punktów:

1. Wbrew obiegowym opiniom wody termalne nie stanowią w pełni odnawialnego źródła energii. Są one eksploatowane z poziomów wodonośnych, w których ma miejsce wymiana wód podziemnych, co oznacza, że wody te przemieszczają się z rejonów zasilania do stref drenażowych. Z uwagi na to, że przeważnie są one zasolone, ich eksploatacja odbywa się w tzw. dubletach eksploatacyjno-chłonnych, w których jednym otworem prowadzona jest eksploatacja, a drugim następuje odprowadzenie wód wykorzystanych, po odzyskaniu z nich ciepła, na powrót do poziomu wodonośnego. Taki układ eksploatacyjny, powiązany z naturalnym przepływem wód, powoduje, że tylko w szczególnym przypadku woda zatłaczana do otworu chłonnego może w całości powracać do otworu eksploatacyjnego, ogrzewając się po drodze. W przypadku ogólnym tylko część wody powraca w ten sposób, reszta odpływa w dół strumienia wód podziemnych, co sprawia, że systemu eksploatacyjno-chłonnego nie można uznać za zamknięty układ krążenia. Szerzej zagadnienie to udokumentowane zostało na podstawie badań modelowych krążenia wód termalnych (Kapuściński 1996, 1997). Dla podbudowania tej analizy warto przytoczyć konkretne liczby dotyczące czynnych polskich ciepłowni geotermalnych opartych na dubletach otworów eksploatacyjno-chłonnych. W tabeli nr 34 pokazano, jaki procent zasobów eksploatacyjnych ujęcia wód termalnych pochodzi z zasobów dynamicznych (odnawialnych), a jaki z wód powracających do poziomu wodonośnego poprzez zatłoczenie do otworu chłonnego. W zależności głównie od lokalizacji otworów względem kierunku przepływu wód podziemnych (linia łącząca otwory prostopadła, równoległa, bądź ułożona pod kątem do kierunku przepływu) udział zasobów dynamicznych w zasobach eksploatacyjnych ujęcia waha się od 24 do 75% (tab. 34). Tab. 34 Podstawowe parametry bilansowe ujęć wód termalnych wykorzystywanych przez ciepłownie w Polsce (zasoby dokumentowane metodą modelowania matematycznego przez PG POLGEOL S.A.)

   Lokalizacja ciepłowni	Liczba otworów eksploatacyjnych /chłonnych	Zasoby eksploatacyjne ujęcia	Udział zasobów dynamicznych w zasobach eksploatacyjnych ujęcia	Udział w dopływu z otworu chłonnego w zasobach eksploatacyjnych ujęcia
   Pyrzyce	2/2	340m3/h	153m3/h(45%)	187m3/h(55%)
   Uniejów	1/2	120 m3/h	90m3/h(75%)	30m3/h(25%)
   Stargard Szczeciński	1/1	200m3/h	48m3/h(24%)	152m3/h(76%)

2. Pobór wód termalnych w odpowiedniej ilości możliwy jest tylko w przypadku występowania poziomu wodonośnego zapewniającego odpowiedni stopień porowatości, bądź szczelinowatości, a także wystarczające natężenie zasilania (uzupełnianie zasobów). Pobór wód termalnych w odpowiedniej ilości możliwy jest tylko w przypadku występowania poziomu wodonośnego zapewniającego odpowiedni stopień porowatości, bądź szczelinowatości, a także wystarczające natężenie zasilania (uzupełnianie zasobów). Takie warunki rozpoznane i udokumentowane są w Polsce na Podhalu oraz na obszarze Niżu Polskiego, gdzie wykształcone są dolnokredowe i dolnojurajskie zbiorniki wód termalnych (Górecki i inni, 1990). W żadnym wypadku nie można używać stwierdzeń prowadzących do wniosków, że na obszarze całej Polski dostępne są zasoby wód termalnych w ilości wystarczającej do wykorzystania w celach energetycznych, nawet, jeśli dotyczyłoby to tylko niewielkich ciepłowni.
3. Dotychczasowe doświadczenia polskie, a także wielu innych krajów, pokazują, że podstawowym problem przy wykorzystywaniu wód termalnych są ograniczone możliwości wtłaczania wód wykorzystanych do otworów chłonnych. Szereg procesów prowadzących do kolmatacji tych otworów powoduje, że z czasem ich chłonność zmniejsza się i to niekiedy radykalnie. Stanowi to bardzo poważną barierę w możliwości wykorzystania zasobów wód termalnych i wpływa zarówno na koszty eksploatacji (konieczność dokonywania zabiegów renowacyjnych), jak i na efektywność energetyczną ciepłowni (malejąca wydajność).

[/acctab][acctab ==Oferty producentów i instalatorów GPC w Polsce==]

Jak zostało to już zaznaczone wcześniej, geotermia niskotemperaturowa oparta na pompach ciepła od kilku lat rozwija się w Polsce dynamicznie, ale żywiołowo i poza szerszym zainteresowaniem instytucji i osób odpowiedzialnych za politykę energetyczną kraju.
Moda na pompy ciepła (w tym zwłaszcza systemy GPC) w Europie i szybki przyrost ich sprzedaży szacowany na około 10% rocznie spowodował, że również w naszym kraju wzrasta zainteresowanie tą technologią. Z każdym rokiem pojawia się coraz więcej firm handlowych i projektowo-montażowych chcących działać w tym sektorze. Oferowane są również pompy ciepła i wyposażenie do instalacji GPC rodzimej produkcji. Wyczerpujące informacje na temat firm, pomp ciepła i akcesoriów dodatkowych można znaleźć w Internecie, wielu czasopismach branżowych. Ze względu na niekomercyjny charakter tego Vortalu nie podajemy nazw.

Oferta handlowa urządzeń

Przeglądając strony internetowe różnych firm można zorientować się, że w Polsce oferowane są głównie urządzenia znanych marek zachodnich, w tym zwłaszcza producentów szwedzkich, niemieckich, szwajcarskich i w mniejszej ilości francuskich.

Gama oferowanych urządzeń jest bardzo szeroka i w zasadzie nie różni w tym zakresie od rynków innych krajów europejskich. Firmy handlowe oferujące pompy ciepła z reguły oferują również całe dodatkowe wyposażenie niezbędne dla wykonania instalacji, łącznie z kolektorami gruntowymi i wyposażeniem wewnętrznych instalacji grzewczych. Na tle oferty producentów zagranicznych oferta firm krajowych przedstawia się bardzo skromnie.

W zasadzie można by wskazać tylko kilka firm, które produkują pompy ciepła pod własną nazwą, choć w oparciu o komponenty renomowanych firm zagranicznych. Nowoczesne pompy ciepła o wysokiej efektywności energetycznej są urządzeniami skomplikowanymi technologicznie, wymagającymi wysokiej jakości materiałów oraz wyrafinowanej i niezawodnej elektroniki. Trudno konstruować dobre jakościowo urządzenia tego typu metodą rzemieślniczą. Dobre jakościowo urządzenia powinny posiadać certyfikaty potwierdzające ich cechy podawane przez producentów (efektywność energetyczną, zużycie energii, moc grzewczą i inne). Ważne, aby były to certyfikaty uznanych instytucji certyfikujących. W przypadku urządzeń znanych zagranicznych firm z reguły mają one oznaczenie CE, co oznacza, że są zgodne z europejską normą lub aprobatą techniczną.

Ponieważ nie ma Polskiej Normy dla pomp ciepła, ocena techniczna i ocena przydatności do stosowania w budownictwie powinny być zawarte w aprobacie technicznej wydawanej przez uprawnione do tego instytucje.

Oferta handlowa usług projektowo-montażowych

Wiele firm handlowych oferujących pompy ciepła proponuje również kompleksowe wykonanie instalacji obejmujące: audyt energetyczny budynku, szczegółowy projekt techniczny całego systemu grzewczego, jego montaż i rozruch. Oprócz nich istnieje (i coraz więcej ich przybywa) wiele małych firm wyłącznie montażowych, działających w sektorze instalacji grzewczych i klimatyzacyjnych. Montażem instalacji GPC zajmują się również niektóre firmy wiertnicze we współpracy ze specjalistami od ciepłownictwa. Duża liczba wykonawców oferujących usługi w sektorze instalacji GPC może sprawiać wrażenie, że rynek jest już konkurencyjny, nasycony i dobrze zorganizowany.

Niestety jest to wrażenie mylne.

W chwili obecnej rynek pomp ciepła w Polsce jest w początkowej fazie kształtowania się, ze wszystkimi wadami i zagrożeniami z tym związanymi.

Do najważniejszych z nich można zaliczyć:

• Za wzrastającym popytem na instalacje GPC nie nadąża wzrost wysoko wykwalifikowanych specjalistów i firm świadczących usługi projektowo-montażowe. Źle zaprojektowane i wykonane instalacje nie będą wystarczająco efektywne, co może spowodować zły odbiór społeczny technologii i w konsekwencji załamanie się rynku. Jest to sytuacja typowa i obserwowana w wielu krajach zachodnich na przełomie lat 70-tych i 80-tych XX wieku.
• W 2002 r. w Gdańsku, z inicjatywy pracowników naukowych Instytutu Maszyn Przepływowych PAN, powołano do życia Polskie Stowarzyszenie Pomp Ciepła (PSPC), którego celem jest działanie na rzecz upowszechniania technologii pomp ciepła. Stowarzyszenie to rozpoczęło tworzenie krajowej bazy danych instalacji PC. Jak do tej pory nie stanowi ono jeszcze szerokiej reprezentacji środowiska producentów i instalatorów pomp ciepła. Nie jest również członkiem Europejskiego Stowarzyszenia Pomp Ciepła (EHPA) co utrudnia rozwijanie współpracy międzynarodowej.
• Brak organizacji na szczeblu krajowym systemu szkoleń dla projektantów i instalatorów systemów GPC na wzór istniejących w takich krajach jak chociażby Szwecja, Szwajcaria, Austria, Niemcy.
• Brak aktywnej polityki państwa w zakresie wspierania rozwoju technologii pomp ciepła. Aby politykę taką wykreować potrzebna jest szeroka znajomość zalet tej technologii wśród decydentów (polityków i działaczy samorządowych).
• System certyfikacji pomp ciepła oraz oceny firm projektowo-montażowych pod kątem ich doświadczenia i jakości świadczonych usług tworzy się powoli i jest jeszcze daleki od zadowalającego.
• Brak jest miejsc i instytucji, gdzie potencjalny klient mógłby otrzymać wyczerpujące informacje na każdy temat związany z planowaną przez niego inwestycją GPC (na temat urządzeń, wyspecjalizowanych firm, warunków finansowania, programów pomocowych i innych).

Dla wyeliminowania wymienionych wyżej wad rynku pomp ciepła niezbędna jest współpraca wszystkich jego uczestników. Jej efektem powinno być powołanie prężnego stowarzyszenia branżowego, które dbając o rozwój geotermii niskiej entalpii w kraju, włączyłoby się jednocześnie w działania międzynarodowe w tym zakresie.
[/acctab]

[acctab ==Główne bariery rozwoju technologii GPC w Polsce==]

Rozwój technologii GPC jest hamowany przez czynniki wynikające z jej specyfiki.
Mają one charakter psychologiczny, informacyjny, edukacyjny, instytucjonalny, polityczny i ekonomiczny. Najważniejsze z nich:

Bariera psychologiczna

Wśród potencjalnych inwestorów, jak i wśród osób odpowiedzialnych za podejmowanie decyzji inwestycyjnych, istnieje obawa przed wyborem instalacji GPC. Ciągle są one postrzegane jako nowinka techniczna możliwa do stosowania jedynie w krajach bogatych. Istnieje również obawa o zapewnienie właściwego serwisu i bezawaryjne funkcjonowanie instalacji. W konsekwencji wybiera się klasyczne rozwiązania oparte na paliwach kopalnych lub biomasie, których instalacja jest znacznie tańsza i obarczona mniejszym ryzykiem nie osiągnięcia zadowalającego efektu grzewczego i ekonomicznego.

Sytuacja taka wynika z braku informacji i często złego odbioru technologii pomp ciepła wśród potencjalnie zainteresowanych, spowodowanego szybkim i chaotycznym wzrostem rynku, który przyciąga wielu niekompetentnych sprzedawców i instalatorów. Psuje to rynek i zniechęca potencjalnych klientów. Takie sytuacje pojawiały się w wielu krajach nawet w momencie podejmowania ambitnych programów w zakresie oszczędności energii. Jeśli technologia GPC ma się w Polsce rozwijać, należy zrobić wszystko, aby nie dopuścić do szerokiego upowszechnienia się złego przekonania o niej. W chwili obecnej, śledząc wypowiedzi na stronach dyskusyjnych w Internecie, widać, że w wielu przypadkach użytkownicy są zawiedzeni, choć są też opinie bardzo pozytywne.

Bariera informacyjna

Sposób przekazu informacji o technologii pomp ciepła i możliwościach wykorzystania ciepła geotermalnego decyduje w dużym stopniu o społecznym odbiorze instalacji GPC. Dostępne informacje są rozproszone, a te, które można uzyskać w Internecie mają głownie charakter reklamowy. Potencjalny inwestor napotyka na masę często sprzecznych informacji i w konsekwencji trudno mu podjąć właściwą decyzję. Generalnie brakuje dobrze opracowanej, podanej w przystępnej formie, fachowej i obiektywnej informacji dotyczącej:

• możliwości i warunków pozyskiwania geotermii niskiej entalpii,
• zasad działania i typów pomp ciepła,
• rzeczywistych efektów grzewczych i finansowych uzyskanych w wyniku zastosowania instalacji GPC, porównania tych efektów z innymi alternatywnymi źródłami energii, w tym z innymi OZE,
• postępu technologicznego w dziedzinie wykorzystania geotermii niskiej entalpii,
• rozwoju technologii GPC w innych krajach,
• wymagań formalnych związanych z realizacją różnych typów instalacji GPC,
• warunków zewnętrznego finansowania inwestycji i ulg finansowych,
• ofert handlowej w zakresie pomp ciepła,
• wyspecjalizowanych firm projektowych i wykonawczych instalacji GPC.

Idealną sytuacją byłoby, gdyby powstało w naszym kraju centrum informacyjne dotyczące geotermii niskiej entalpii i systemów GPC na wzór GeoHeat Center w USA, czy chociażby stowarzyszeń pomp ciepła istniejących w niektórych krajach europejskich.

Bariera edukacyjna

Brak jest programów edukacyjno-szkoleniowych o zasięgu krajowym dotyczących geotermii niskiej entalpii i systemów GPC adresowanych do inżynierów, projektantów, architektów, przedstawicieli sektora energetycznego, bankowości i decydentów. Systemy grzewcze oparte na pompach ciepła mogą osiągać zakładane efekty grzewcze i ekonomiczne pod warunkiem, że ich realizacją od początku do końca będą zajmowały się wyspecjalizowane firmy. Dotyczy to zarówno projektu technicznego, prac instalacyjnych, jak i systemu finansowania inwestycji, zwłaszcza, jeśli ma być ona realizowana w oparciu o pożyczki i kredyty. Szkolenia dla instalatorów są prowadzone głównie przez firmy produkujące pompy ciepła, które są zainteresowane jak największą sprzedażą tych urządzeń. W chwili obecnej, w ramach szerszego projektu energetycznego Unii Europejskiej o nazwie SAVE realizowany jest projekt EU-CERT.HP (rozdz .2.4) mający właśnie na celu opracowanie i wdrożenie Europejskiego Programu Szkoleń oraz Europejskiego Programu Certyfikacji dla instalatorów systemów pomp ciepła. Ważne jest, aby Polska, chociaż nie uczestniczy w projekcie, włączyła się później we wdrażanie jego wyników.

Bariery instytucjonalne

Instytucje i osoby fizyczne zajmujące się geotermia niskiej entalpii i instalacjami GPC jako jedyne spośród wszystkich OZE nie posiadają swojego stowarzyszenia branżowego na wzór tych, które istnieją w wielu innych krajach. Polska Asocjacja Geotermalna nie interesuje się jak dotąd GNE, koncentrując swoją uwagę jedynie na geotermii wysokiej entalpii. Brak reprezentacji na rynku krajowym utrudnia rozwój technologii GPC i współpracę międzynarodową w tym zakresie. Wystarczy wspomnieć, że pojęcie „pompa ciepła" właściwie nie istnieje w oficjalnych dokumentach rządowych dotyczących polityki energetycznej kraju, czy też rozwoju energii odnawialnych. Jako kraj w nikłym jedynie zakresie uczestniczymy w wielu ważnych projektach unijnych dotyczących rozwoju geotermii niskiej entalpii.

Bariery polityczne

Czynnikiem ograniczającym rozwój GNE jest brak polityki państwa w zakresie rozwoju technologii pomp ciepła, w tym zwłaszcza systemów GPC. Drugim poważnym ograniczeniem jest brak wyraźnego stwierdzenia w oficjalnych dokumentach rządowych dotyczących OZE, że energia cieplna odzyskiwana ze środowiska za pomocą pomp ciepła jest energią odnawialną.

Bariery ekonomiczne

Uwarunkowania ekonomiczne są najpoważniejszą barierą dla rozwoju GNE i innych OZE, ponieważ są trudne do przezwyciężenia. Wśród nich można wymienić przede wszystkim:

• Wysokie koszty inwestycyjne instalacji GPC. Średnio są one około 2-krotnie wyższe niż w przypadku konwencjonalnych systemów grzewczych. W sytuacji, gdy zachodzi konieczność wykonania prac termomodermzacyjnych, różnica ta może być jeszcze wyższa. W wielu przypadkach to właśnie jest głównym powodem rezygnacji z instalacji GPC mimo oczywistego faktu, że rentowność ekonomiczna takiej inwestycji, odniesiona do całego okresu życia instalacji, czyni ją bardzo konkurencyjną w stosunku do systemów opartych na paliwach kopalnych i innych OZE. Zwrot poniesionych wyższych nakładów zwraca się średnio po 6 latach w porównaniu do nowoczesnych kotłów gazowych. O wysokości kosztów inwestycyjnych decydują głownie dwa składniki:
  • Koszty zakupu pompy ciepła i urządzeń towarzyszących. Postęp technologiczny w dziedzinie produkcji pomp ciepła jest szybki i należy spodziewać się, że ceny tych urządzeń będą spadać, a ich efektywność i niezawodność wzrastać. Na szczeblu UE realizowany jest w tej chwili projekt SHERPHA (rozdz. 2.4) mający przybliżyć nas technologicznie w tej dziedzinie do USA.
  • Koszty prac wiertniczych przy instalacjach otworowych. W tej chwili wykonanie zamkniętej lub otwartej instalacji „dolnego źródła ciepła" stanowi znaczącą pozycję w całkowitych kosztach inwestycji (ok. 50% lub nawet więcej, w zależności od warunków geologicznych). W USA i w Europie otworowe instalacje GPC zaczęły przeważać nad instalacjami horyzontalnymi dopiero z chwilą radykalnego obniżenia kosztów prac wiertniczych. Obecnie cena lmb odwiertu zamkniętego z pełnym wyposażeniem (z zabudową wymiennika ciepła) wynosi w USA około 40-60 $50. W Europie jest nieco drożej, ale licząc w euro podobnie. Tak niskie koszty prac wiertniczych, niskie nawet w porównaniu do cen oferowanych w Polsce (średnio 150-250 zl/mb), były możliwe do uzyskania dzięki zastosowaniu nowoczesnych urządzeń wiertniczych umożliwiających wykonanie otworu o głębokości do 100 m nawet w ciągu jednego dnia. Nasi krajowi wykonawcy w większości dysponują przestarzałym sprzętem, co sprawia, że znaczące obniżenie kosztów prac wiertniczych jest niemożliwe. Poprawa w tym zakresie, choć powolna, jednak następuje, bo również na naszym rynku zaczyna pojawiać się sprzęt najnowszej generacji.

• Niskie ceny węgla na rynku krajowym. Niskie ceny węgla, nie odpowiadające rzeczywistym kosztom jego wydobycia, stanowią jedną z głównych barier dla rozwoju rynku pomp ciepła. Fakt ten ma szczególne znaczenie w naszym kraju, gdzie energetyka cieplna oparta jest głównie na węglu. W stosunku do innych paliw kopalnych, których ceny nie są dotowane, konkurencyjność systemów GPC jest wystarczająco wysoka.
• Niski standard energetyczny budynków i konieczność ich termomodernizacji. W Polsce zużywa się ponad 2 razy więcej energii na jednostkę powierzchni mieszkaniowej niż w krajach Europy Zachodniej o podobnym klimacie. Ogranicza to bardzo mocno możliwość prostego przechodzenia z ogrzewania konwencjonalnego na systemy oparte na pompach ciepła, które, aby były efektywne, wymagają wysokich standardów energochłonności budynków i niskotemperaturowych systemów grzewczych.
• Brak wystarczających zachęt finansowych. Nawet, jeśli systemy GPC są konkurencyjne ekonomicznie w stosunku do rozwiązań konwencjonalnych, uzyskiwane korzyści finansowe są często zbyt małe, aby zachęcić do ich stosowania. Pozafinansowe argumenty są w tym przypadku najczęściej niewystarczające. Bariera ta może być pokonana przez wprowadzenie różnego rodzaju zachęt i ulg: ulgi podatkowe, dotacje, preferencyjne kredyty, dopłaty za zmniejszenie emisji C02 i inne. Częściowo zachęty tego typu są już stosowane, ale uzyskanie wsparcia jest często kłopotliwe i obarczone wieloma trudnymi do spełnienia warunkami.

W niektórych dokumentach poświęconych barierom rozwoju OZE wskazuje się również na bariery środowiskowe. Jednak geotermia niskiej entalpii stosunkowo najmniej ingeruje w środowisko naturalne, nie zmienia krajobrazu, przyczynia się do zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych do atmosfery, co wyróżnia ją korzystnie spośród innych OZE - zwłaszcza biomasy i energetyki wiatrowej. Ograniczenia środowiskowe nie mają większego wpływu na rozwój technologii GPC.

Czynnikiem sprzyjającym rozwojowi systemów GPC (przynajmniej w chwili obecnej) może być nadwyżka energii elektrycznej na rynku krajowym (Polska jest jej eksporterem). Zakłady energetyczne powinny być zainteresowane upowszechnianiem stosowania pomp ciepła, bo mogą stać się one poważnym odbiorcą produkowanej przez te zakłady energii. Znamienny jest tu przykład Austrii, gdzie właśnie zaangażowanie się zakładów energetycznych w promocję pomp ciepła przyczyniło się w dużej mierze do szybkiego upowszechnienia się instalacji GPC..
[/acctab]

[acctab ==Proponowane kierunki działań==]

Uznając, że technologia GPC powinna być w Polsce rozwijana, poniżej przedstawia się propozycje najważniejszych działań, jakie powinny być podjęte w celu usunięcia istniejących barier i stworzenia korzystnych warunków dla jej rozwoju.

Działania organizacyjne i formalno-prawne

• Należy znowelizować dokument rządowy „Strategia rozwoju energetyki odnawialnej" (2000 r.) tak, aby wśród wymienianych OZE znalazła się również energia cieplna gruntów i wód odzyskiwana za pomocą pomp ciepła. Technologia pomp ciepła powinna uzyskać status OZE tak jak zostało to uczynione w wielu krajach oraz na szczeblu Unii Europejskiej. Również w ustawie Prawo energetyczne powinny się znaleźć podobne zapisy. Adresat: Minister Środowiska, Minister Gospodarki
• Należy opracować dokument pt. „Polityka resortu środowiska w dziedzinie geotermii niskotemperaturowej" - wzorem analogicznych dokumentów sporządzanych od lat w odniesieniu do hydrogeologii, geologii inżynierskiej, czy kartografii geologicznej. Dokument ten powinien stać się punktem wyjścia do dyskusji nad rolą i strategią działania państwa w promowaniu technologii wykorzystania ciepła geotermalnego o niskiej entalpii. Adresat: Minister Środowiska
• Należy opracować strategię Państwa w odniesieniu do geotermii niskiej entalpii. Strategia powinna być spójna z programem rozwoju całej geotermii oraz z programem rozwoju systemów grzewczo-klimatyzacyjnych opartych na pompach ciepła.

Adresat: Minister Środowiska, Minister Gospodarki, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji,

• Należy zorganizować system inwentaryzowania instalacji wytwarzających energię odnawialną, w tym instalacji GPC. Dane na ten temat powinny być zamieszczane w corocznych sprawozdaniach statystycznych.

Adresat: Minister Gospodarki, Minister Środowiska

• Należy powołać do życia stowarzyszenie branżowe producentów i instalatorów instalacji GPC otwarte także na inne osoby i instytucje zainteresowane wspieraniem rozwoju tej technologii.

Adresat: wszystkie zainteresowane osoby, instytucje i podmioty gospodarcze

• Należy podjąć działania na rzecz zainteresowania Zakładów Energetycznych rozwojem rynku pomp ciepła jako ważnego odbiorcy produkowanej przez te zakłady energii elektrycznej. W tym zakresie można oprzeć się na doświadczeniach rynku austriackiego.

Adresat: Minister Gospodarki, Zakłady Energetyczne

• Należy wprowadzić pewne uzupełnienia i poprawki w ustawach: Prawo Geologiczne i Górnicze, Prawo Ochrony Środowiska, Prawo Wodne, Prawo Budowlane zgodnie z sugestiami przedstawionymi w rozdz. 4.4.

Adresat: Minister Środowiska, Minister Gospodarki

• Należy stworzyć system wspierający jakość świadczonych usług w zakresie instalacji GPC: system szkoleń, certyfikacji urządzeń i firm, konkursów i inne.

Adresat: Minister Gospodarki, Minister Środowiska, stowarzyszenie branżowe (jeśli powstanie)

Instrumenty ekonomiczne wspierające rozwój GPC

• Należy utrzymać, a może nawet zwiększyć premię termomodernizacyjną jako ważny element poprawy standardu energetycznego budynków, niezbędnego w przypadku instalowania systemów GPC.
• Potencjalnym klientom instalacji GPC należy ułatwiać dostęp do funduszy pomocowych zagranicznych i krajowych przez znoszenie zbyt restrykcyjnych wymagań i ograniczeń.
• Należy utrzymać ulgę inwestycyjną z tytułu wydatków na zakup i montaż urządzeń do wykorzystywania na cele produkcyjne naturalnych źródeł energii na terenach wiejskich.
• Należy dążyć do wprowadzenia ulgi inwestycyjnej dla podmiotów gospodarczych, które realizują inwestycje ograniczające zużycie energii i ograniczające tym samym emisję gazów cieplarnianych. Wielkość ulgi można uzależnić od wielkości uzyskanego efektu ekologicznego.
• Za przykładem wielu krajów dążyć do wprowadzenia ulg podatkowych dla osób fizycznych inwestujących w systemy GPC Adresat: organy administracyjne Państwa odpowiedzialne za politykę finansową

Działania z zakresu edukacji i promocji GNE

• Należy zintensyfikować i skoordynować działania prezentujące społeczeństwu w sposób prosty i zrozumiały zalety geotermii niskiej entalpii oraz potencjalne i techniczne możliwości jej wykorzystania.
• Należy przygotować i udostępnić społeczeństwu pełną i precyzyjną informację na temat możliwości korzystania z różnych form pomocy finansowej i wsparcia technicznego przy realizacji instalacji GPC.
• Należy przygotować specjalny program informacyjny dla rolników mający na celu przedstawienie im różnych możliwości wykorzystania GNE i wynikających z tego korzyści.
• Należy przygotować specjalny program informacyjny o GPC i możliwych systemach GPC dla terenowej administracji geologicznej i służb ochrony środowiska na wszystkich szczeblach samorządowych.

Adresat: Minister Środowiska, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi,

Działania z zakresu współpracy międzynarodowej

• Należy zintensyfikować działania na rzecz szerszego udziału Polski w programach UE mających na celu promowanie i rozwój geotermii niskiej entalpii.

Adresat: Minister Środowiska, Minister Gospodarki, Komitet Badań Naukowych, Urząd Komitetu Integracji Europejskiej

• Należy nawiązać kontakty z właściwymi instytucjami w krajach europejskich o największych doświadczeniach i sukcesach w rozwijaniu technologii GPC (np. Szwecja, Szwajcaria, Francja, Austria), a następnie zorganizować wyjazdy szkoleniowe dla przedstawicieli administracji centralnej odpowiedzialnej za promocję i rozwój geotermii niskiej entalpii w naszym kraju.

Adresat: Minister Środowiska
[/acctab]

[acctab ==Podsumowanie==]
 

1. Od około 10 lat trwa na świecie intensywny rozwój geotermalnych instalacji niskotemperaturowych odzyskujących ciepło z gruntu i wód podziemnych. W Polsce rozwój ten w ostatnich latach również nabrał przyspieszenia, jednak odbywa się on w sposób niezorganizowany, co przejawia się m.in. brakiem powszechnego dostępu do informacji na temat doświadczeń państw wiodących w wykorzystaniu ciepła geotermalnego niskiej entalpii. Szczególnie odczuwa się niedostatek rzetelnie udokumentowanej wiedzy na temat ekonomicznej strony zagadnienia (opłacalność różnych typów instalacji niskoteperaturowych), a także zasad doboru urządzeń, ich wpływu na środowisko, procedur prawnych obowiązujących przy instalacji wymienników ciepła w gruncie. Opracowanie niniejsze jest próbą wypełnienia tej luki. Jego zasadniczym celem, zgodnie z treścią zamówienia, jest dokonanie analizy i oceny możliwości wykorzystania w Polsce do celów ciepłowniczych źródeł ciepła o niskiej entalpii (t<20°C), wraz z analizą prawną i ekonomiczną stosowania tego rodzaju energii odnawialnej. Opracowanie ma charakter studialny i opiera się na analizie dostępnych materiałów informacyjnych, publikacji naukowych oraz krajowych i zagranicznych aktów prawnych. Wnioski sformułowane w wyniku analizy tych materiałów powinny być przydatne dla szerokiego grona osób (branż) zaangażowanych w projektowanie, budowę i eksploatację systemów geotermalnych o niskiej entalpii.
2. Światowe prognozy energetyczne zakładają stały i szybki wzrost udziału odnawialnych źródeł energii w bilansie energetycznym. Największą rolę przypisuje się energii otrzymywanej ze spalania biomasy oraz energii słonecznej. Geotermia pojmowana jako całość (tj. geotermia niskiej i wysokiej entalpii) rozwijać się będzie zdecydowanie wolniej. Obecnie jej udział w pokryciu zapotrzebowania na ciepło użytkowe jest marginalny, na poziomie zaledwie ułamków procenta. Nieco wyższy, na poziomie ok. 3%, z prognozą wzrostu do ok. 8% w roku 2040, jest udział geotermii w produkcji energii cieplnej i elektrycznej. Tak więc geotermia wykorzystująca zarówno źródła wysokotemperaturowe, jak i źródła o niskiej entalpii, nie jest konkurencyjna dla innych odnawialnych źródeł energii i nie stanie się znaczącym źródłem energii w ogólnym bilansie energetycznym świata.
3. Od połowy lat 90-tych obserwuje się natomiast intensywny rozwój geotermii niskotemperaturowej. Ciepło ziemi o niskiej entalpii nie daje możliwości bezpośredniego wykorzystania, ale wymaga urządzeń wspomagających -geotermalnych pomp ciepła (GPC), które umożliwiają podniesienie energii cieplnej na wyższy poziom termodynamiczny. Z tego względu, równolegle ze wzrastającą liczbą nowych instalacji wykorzystujących energię niskiej entalpii, postępuje intensywny rozwój technologii pomp ciepła, które stają się coraz nowocześniejsze i odznaczają się coraz wyższą efektywnością. Pompy ciepła mogą pracować jako urządzenie rewersyjne, oferując tym samym zarówno funkcje grzewcze, jak i chłodnicze i klimatyzacyjne. Taki sposób pracy, powiązany z procesem magazynowania energii w gruncie, zapewnia wysoką stabilność temperaturową dolnego źródła ciepła i podwyższa tym samym efektywność cieplną oraz ekonomiczną całej instalacji. Coraz popularniejsza staje się idea kogeneracji, czyli jednoczesnego wytwarzania energii elektrycznej i cieplnej w jednym systemie energetycznym. W przypadku gdy energia elektryczna produkowana jest z wykorzystaniem odnawialnych źródeł energii (biomasy, słońca, wiatru), a następnie jest wykorzystywana do napędu pomp ciepła, możemy mówić, że cały tak zaprojektowany system bazuje na odnawialnej i praktycznie niewyczerpalnej energii środowiska.
4. Opłacalność ekonomiczna instalacji GPC analizowana bywa z różnych punktów widzenia. Można ją porównywać z konwencjonalnymi systemami grzewczymi oraz z systemami bazującymi na innych odnawialnych źródłach energii. Można także odnieść ją do różnych sektorów zastosowań (mieszkaniowy, handlowy, przemysłowy i inne), a także do różnych okresów funkcjonowania instalacji. Najważniejszym wskaźnikiem opłacalności finansowej inwestycji jest jednak okres zwrotu zainwestowanego kapitału, który najlepiej charakteryzuje potencjalne ryzyko inwestycji. W krajach, które przodują w wykorzystaniu energii niskiej entalpii oraz mają dobrze zorganizowany rynek producentów pomp ciepła i usług instalacyjnych, czas ten oceniany jest na około 4-6 lat. Wysoki koszt inwestycyjny związany z zakupem pompy ciepła i montażem podziemnej części instalacji (gruntowy wymiennik ciepła) rekompensowany jest przez niższe koszty eksploatacyjne, na które składają się koszty zakupu energii elektrycznej do napędu pompy ciepła oraz koszty bieżącej obsługi serwisowej.
5. Jedną z niewątpliwych zalet geotermalnych instalacji niskotemperaturowych jest ich przyjazny charakter dla środowiska. W skali globalnej instalacje te wykazują korzystne oddziaływanie, jako że przyczyniają się do zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych do atmosfery oraz oszczędnego gospodarowania zasobami nieodnawialnych paliw kopalnych. W skali lokalnej instalacje te oddziaływają na środowisko poprzez obniżenie temperatury ośrodka gruntowo-wodnego, z którego czerpane jest ciepło. Może to powodować pewne szkody w ekosystemach związanych ze środowiskiem glebowym. Wpływ ten jest jednak ograniczony przestrzennie i dlatego przyjmuje się, że instalacje niskotemperaturowe nie stanowią rzeczywistego zagrożenia dla środowiska.
6. Analizując polskie uwarunkowania wykorzystywania energii niskotemperaturowej, należy zwrócić uwagę na następujące charakterystyczne elementy:

• Stan prawny, po ostatniej nowelizacji kluczowej ustawy Prawo geologiczne i górnicze, w dużym stopniu spełnia wymogi nowoczesnego fundamentu prowadzenia prac dla instalowania podziemnych wymienników ciepła. Polskie przepisy regulujące wykorzystanie ciepła niskiej entalpii nie naruszają przepisów prawa Unii Europejskiej dotyczących ochrony środowiska. Dla efektywnego promowania nowej technologii wymagane są jednak zmiany mające na celu wyeliminowanie różnorodności interpretacyjnych i jednoznaczne unormowanie obecnie praktykowanych zasad prowadzenia prac.
• Podobnie jak na świecie, także i w Polsce preferowane są zamknięte systemy otworowe. Wynika to głównie z prostoty ich wykonania, zadowalającej efektywności cieplnej oraz stabilności temperaturowej ośrodka gruntowo-wodnego, a także mniej skomplikowanej procedury prawnej niż w przypadku instalacji bazujących na wodach podziemnych.
• Zakres i jakość badań terenowych wykonywanych dla potrzeb zamkniętych systemów pionowych jest dalece niewystarczający. Praktycznie badań takich się nie wykonuje, zaś obliczenia mocy cieplnej bazują na danych teoretycznych zaczerpniętych z literatury. Tymczasem dla właściwego zaprojektowania instalacji ciepłowniczej niezbędne są informacje o wartości przewodnictwa cieplnego ośrodka gruntowo-wodnego, w którym zabudowane mają być wymienniki ciepła. Metodyka terenowych badań „in situ" tego parametru jest stosunkowo prosta, wymaga jednak specjalistycznego oprzyrządowania i świadomości celu, dla którego jest wykonywana. Rozwój metodyki badań terenowych poprzedzających ostateczną zabudowę wymienników ciepła jest jednym z najważniejszych zadań na drodze rozwojowej geotermii niskiej entalpii. Nakłady poniesione na te badania zwracają się w postaci niższych kosztów instalacji oraz użytkowania, a także większej niezawodności systemu.
• Nie znajduje uzasadnienia nadmierny optymizm dotyczący kosztów pozyskiwania ciepła ziemi przy pomocy geotermalnych pomp ciepła. W licznych materiałach promocyjnych podkreśla się niskie koszty eksploatacji systemu, nie wspominając o kosztach inwestycyjnych. Jest to poniekąd zrozumiałe z marketingowego punktu widzenia, ale inwestorom i przyszłym użytkownikom nie daje pełni wiedzy o skali planowanej inwestycji. Zwrot poniesionych nakładów inwestycyjnych może nastąpić dopiero po kilku latach; od ok. 3 lat w porównaniu do ogrzewania elektrycznego, do ok. 10 lat w stosunku do gazu ziemnego. Taka sytuacja może generować negatywny wizerunek technologii GPC w naszym kraju, jako nowinki technicznej, do której przyciąga się zachęcającymi hasłami o niskich cenach energii cieplnej, nie informując o wysokich kosztach inwestycyjnych. Z punktu widzenia inwestora niezbędne jest kierowanie się pełną analizą kosztów użytkowania systemu w całym okresie jego funkcjonowania. Niestety brak jest dotychczas wiarygodnych i rzetelnych opracowań, w których tego typu analizy ekonomiczne byłyby przeprowadzone.
• Obserwuje się bardzo zróżnicowany poziom prac instalacyjnych. Podstawowym błędem jest brak rzetelnie przeprowadzonej analizy wymaganej mocy cieplnej, co częściowo może być spowodowane słabym rozpoznaniem właściwości termicznych górotworu i/lub brakiem wykonania audytu energetycznego budynku. Warunkiem uzyskania wysokiego efektu ekonomicznego jest powierzenie realizacji całej inwestycji wyspecjalizowanym firmom o udokumentowanych referencjach. System musi być zoptymalizowany do konkretnej sytuacji i wymaga ścisłej współpracy specjalistów z różnych dziedzin (ciepłowników, geologów, elektryków, fachowców od audytu energetycznego i termomodernizacji).

7. Doświadczenia krajów, które przodują w wykorzystaniu niskotemperaturowej energii cieplnej ziemi pokazują że intensywny rozwój instalacji geotermalnych pomp ciepła możliwy byłdopiero po zaangażowaniu się państwa w promocję tej technologii. Zawsze było to poprzedzone wnikliwymi analizami opłacalności ekonomicznej oraz badaniami rynku w zakresie możliwości wykorzystania geotermii niskiej entalpii. W oparciu o wykonane badania i analizy w krajach tych zostały opracowane narodowe programy (strategie) rozwoju GPC (np. USA, Kanada, Szwajcaria, Francja i inne), które z powodzeniem wdrażane są w życie od kilku lat.

8. W Polsce brak jest dotychczas tego typu strategicznego podejścia do możliwości
szerokiego wykorzystywania energii niskotemperaturowej przy pomocy pomp ciepła. Skutkuje to chaotycznym rozwojem rynku, brakiem wiarygodnych informacji na temat rzeczywistej opłacalności ekonomicznej, trudnościami w dotarciu do podstawowych informacji o producentach pomp ciepła i wreszcie trudnościami inwestorów z wyborem projektanta i firmy wykonawczej gwarantującymi realizację prac na odpowiednim poziomie.
Proponuje się podjęcie działań dla opracowania strategii Państwa w odniesieniu do geotermii niskiej entalpii, czego pierwszym etapem, uwzględniającym potrzeby badawcze i metodyczne, powinno być opracowanie dokumentu pt. „Polityka resortu środowiska w dziedzinie geotermii niskotemperaturowej" - wzorem analogicznych dokumentów sporządzanych od lat w odniesieniu do hydrogeologii i innych działów geologii.
9. Podsumowując informacje przedstawione w niniejszej pracy należy stwierdzić,
że perspektywy rozwoju geotermii niskotemperaturowej w Polsce, tak jak i na świecie, są bardzo dobre. Wynika to w głównej mierze z ogólnych zalet systemu, który nie ma konkurencji jeśli chodzi o aspekt ekonomiczny. Jednocześnie trzeba zauważyć, że dalszy rozwój technologii wykorzystania pomp ciepła związany jest z systemami skojarzonymi, w których energia uzyskiwana jest nie tylko z ciepła ziemi, ale również z innych odnawialnych źródeł energii oraz ciepła odpadowego. Nadążanie za rozwojem w tym kierunku wymaga zdecydowanego stanowiska państwa, które poprzez praktyczne działania wskazane powyżej powinno promować czystą ekologicznie energię o stosunkowo prostym i dostępnym dla ogółu ludności systemie odzyskiwania z gruntu.
[/acctab]

[acctab ==Literatura tematyczna==]

• Bloomauist R.Gordon, 2001 - The economics of geothermal heat pump systems for commercial and institucional buildngs. International Summer School on Direct Application of Geothermal Energy. Bad Urach
• Bujakowski W., Barbarki A., Grzybek A., Hołojuch A., Pająk L., Skoczek A. Skrzypczak S., Skrzypczak M, 2005 - Odnawialne źródła energii i możliwości ich wykorzystania na obszarach nieprzemysłowych województwa śląskiego. PAN, Kraków
• Busso A., Georgiev A., Roth P., 2003 - Underground thermal energy storage - first thermal response test in South America. RIO# - Word Climate & Energy Event, 1-5 December 2003, Rio de Janeiro, Brazil
• Commercial Earth Energy Systems: A Buyer's Guide", 2002 - Natural Resources Canada, Ottawa. ISBN 0-662-87736-5
• Dowgiałło J., Karski A., Potocki I., 1969 - Geologia surowców balneologicznych, Wyd. Geol. W-wa
• Downarowicz S., 1983 - Geotermika złóż rud miedzi Monokliny Przedsudeckiej. Pr. Inst. Geol.,
• Forsen M., 2005 - Heat pumps - technology and environmental impact. Swedish Heat Pump Association (SVEP), VII/2005
• Gierulski K., Sokołowski G., 2005 - Możliwości finansowania inwestycji w zakresie energetyki odnawialnej. Europejskie Centrum Energii Odnawialnej (publikacja na stronie, www.ecbrec.pl)
• Górecki W., 1990 - red. Atlas wód geotermalnych Niżu Polskiego, Kraków
• Haenel R., Starostę E., 1988 - Atlas of Geothermal Resources in the European Community, Austria and Switzerland, Schaefer, Hannover, F.G.R.
• Herbich P., 2004 - Mapa hydrogeologiczna w skali 1:50 000, udostępnianie, weryfikacja, aktualizacja, i rozwój. PIG, Warszawa
• Halliburton Loggin services, 1993 - Production logging training notes
• Hellstrom G., Sanner B. -2001- PC-programs and modelling for borehole heat exchanger design, International Summer School of Direct Application of Geothermal Energy, Bad Urach
• Kaltschmitt M., 2001 - Shallow geothermal energy in comparison to other geothermal sources of energy - economics and potentials. International Summer School on Direct Application of Geothermal Energy. Bad Urach,
• Kappelmeyer O., Haenel R., 1974 - Geotermics with Special Reference to Application. Borntraegel, Berlin
• Kapuściński J., 1996 - Lokalizacja otworów geotermalnych w dostosowaniu do warunków hydrogeologicznych zbiorników wód termalnych, mt. Kursu: „Polska szkoła geotermalna, Kraków.
• Kapuściński J., 1997 - Modelowanie matematyczne w procesie dokumentowania zasobów wód termalnych dla ciepłowni w Pyrzycach, Przegl. Geol. nr 2, Wyd. Geol, Warszawa
• Karwasiecka M., 1966 - Atlas Geotermiczny Górnośląskiego Zagłębia Węglowego. Wydawnictwo Kartograficzne Polskiej Agencji Ekologicznej S.A., Warszawa
• Karwasiecka M., 2002 - Pole cieplne Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, w: Energia geotermalna w kopalniach podziemnych, Wyd. Wydział Nauk o Ziemi, Uniwersytet Śląski
• Kępińska B., 2005 - Geothermal Energy Country Update Report from Poland, 200052005, World Geothermal Congress 2005, Antalya w Turcji, 24-29 kwiecień 2006
• Kjaran S.P., Eliasson J. 1983- Geothermal Reservoir Enginnering, Lecture Notes, UNU Geothermal Training Programme, Iceland
• Kozłowski R.H., Sokołowski J., Zimny J., 2005 - Zasoby energetyczne są nasze. Wokół energetyki - luty, 2005
• Kruseman G.P., de Ridder N.A., 1970 - Analysis and Evaluation of Pumping Test Data, Buli. International Inst. Land. Reclam. and Improvment, Nr 11
• Kurowska E., Groborz E., 2002 - Anomalne warunki geotermiczne kopalń w południowo-zachodniej części Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, w: Energia geotermalna w kopalniach podziemnych, Wyd. Wydział Nauk o Ziemi, Uniwersytet Śląski
• Lund J.W. 2003 - Ground-source heat pumps. In Renewable Energy World, VII-VIII 2003
• Lund J.W. Derek H. Freeston, Tonya L. Boyd - World-Wide Direct Uses of Geothermal Energy 2005. World Geothermal Congress, Turcja IV/2005 r.
• Maciak F., 1999 - Ochrona i rekultywacja środowiska, Wyd. SGGW W-wa.
• Majorowicz J., Plewa S., 1979 - Study of Heat Flow in Poland with Specjał Regard to Tectonophysical problems. Terrestrial Heat Flow in Europę Springer-Verlag Berlin-Heidelberg,
• Majorowicz J., Wróblewska M., Krzywiec P., 2002 - Interpretacja i modelowane ziemskiego strumienia cieplnego na obszarze eksperymentu sejsmicznego POLONAISE'97 - analiza krytyczna. Prz. Geol., 50: 1082-1091.
• Małolepszy Zb., 2002 - Zasoby energii geotermalnej w Górnośląskim Zagłębiu Węglowym, w: Energia geotermalna w kopalniach podziemnych, Wyd. Wydział Nauk o Ziemi
• Mands E., Sanner B., 2001 - In-situ-determination of underground thermal parameters, International Summer School of Direct Application of Geothermal Energy, Bad Urach
• Muffler L.J.P. et al. 1979 - Naturę and Distribution of Geothermal Energy, Special ReportNo. 7, Geothermal Resources Council, Davis, California, U.S.A.
• Ostaficzuk St., 2001 - Podziemne magazynowanie energii cieplnej. Proceedings of of International Scientific Conference „Geothermaln Energy In Underground Mines", November21-23, 2001, Ustroń
• Passmore M.J., Archer J.S. 1985- Thermal properties of reservoir rocks and fluids, (in: Developments in Petroleum Science, Vol. 1, Ed. Dawe, Po wers)
• Pazdro Z., Kozerski B., 1990 - Hydrogeologia ogólna. Wyd. Geol., Warszawa
• Rubik M., 2006 - Pompy ciepła, poradnik. Wyd. Ośr. Informacji „Technika instalacyjna w budownictwie", Warszawa
• Rybach L., 2005 - Wykorzystanie i zarządzanie płytko zalegającymi zasobami geotermalnymi w Szwajcarii. Techn. Poszuk. Geol. Geostnoptyka i Geotermia, zeszyt 233, Kraków.
• Sawicki J., 2002 - Uwagi na temat możliwości wykorzystania energii geotermalnej z wód kopalń podziemnych Dolnego Śląska, w: Energia geotermalna w kopalniach podziemnych, Wyd. Wydział Nauk o Ziemi, Uniwersytet Śląski
• Sanner B., 2001- A different approach to shallow geothermal energy - Underground Thermal Energy Storage (UTES), International Summer School on Direct Application of Geothermal Energy
• Słownik hydrogeologiczny, 2002 - praca zbiorowa, red. J.Dowgiałło i inni.
• Solik E., Małolepszy Zb., 2002 - Możliwości wykorzystania energii geotermalnej z wód kopalnianych w Górnośląskim Zagłębiu Węglowym, w: Energia geotermalna w kopalniach podziemnych, Wyd. Wydział Nauk o Ziemi, Uniwersytet Śląski
• Somerton W.H., 1958 - Some thermal characteristics of porous rocks, Trans. AIME, 213, 375-378,
• Szczepański A. (red.), Dąbrowski S., Górski J., Kapuściński J., Przybytek J., 2004 -Metodyka określania zasobów eksploatacyjnych ujęć zwykłych wód podziemnych, Wyd. Borgis, W-wa
• Szewczyk J., 2001 - Estymacja gęstości strumienia cieplnego metodą modelowań właściwości termicznych ośrodka, Przegląd Geologiczny, vol. 49, nr 11
• Szewczyk J., 2005 - Wpływ zmian klimatycznych na temperaturę podpo wierzchnio wą Ziemi, Przegląd Geologiczny, vol. 53, nr 1
• Ungemach P., 1987 - Reservoir Engineering Assessment of a Low Enthalpy Geothermal Field. Paris Basin.Ed. Ender Okandan, Geothermal Reservoir Engineering, NATO ASI, Series E:Appl.Sci.v.l50, Kluwer Acad. Publ. p. 332,
• Zimny J., 2002 - Konieczna zmiana polityki energetycznej Polski.. Technika Poszukiwań Geologicznych, Geosynoptyka i Geotermia, nr 1/2002

[/acctab]

{/jgaccordion}